Celiakia është një sëmundje autoimune që shfaqet si reagim i organizmit ndaj glutenit, proteinë që gjendet në grurë, elb dhe thekër. Tek personat me celiaki, konsumimi i glutenit shkakton dëmtim të mukozës së zorrës së hollë, duke vështirësuar përthithjen e lëndëve ushqyese.
Sipas Mayo Clinic, celiakia mund të shfaqet me një gamë të gjerë simptomash – nga çrregullime të tretjes deri te lodhja, anemia dhe ndryshimet e lëkurës dhe shpesh mbetet e paidentifikuar për shumë vite.
Aktualisht, i vetmi trajtim efektiv është një dietë pa gluten gjatë gjithë jetës. Diagnoza e hershme dhe trajtimi i saktë janë thelbësore për të parandaluar komplikime serioze shëndetësore, përfshirë osteoporozën, infertilitetin dhe disa lloje të kancerit të sistemit tretës (Celiac Disease Foundation).
Nga momenti i shfaqjes së simptomave të para deri në diagnozën përfundimtare të celjakisë mund të kalojnë 6 deri në 10 vjet. Shumë njerëz, kur vërejnë disa simptoma, vendosin të heqin glutenin nga dieta pa konsultuar mjekun.
Kjo është e rrezikshme sepse, siç thekson National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), çrregullimet e lidhura me glutenin, celiakia, alergjia ndaj glutenit dhe ndjeshmëria jo-celiake ndaj glutenit, kanë trajtime dhe rrugë diagnostikuese të ndryshme. Prandaj është jetike të kërkohet ndihma e mjekut dhe të kryhen analizat e duhura.
Simptomat e celiakisë
Simptomat mund të ndryshojnë shumë nga një person tek tjetri dhe shpesh dallojnë mes fëmijëve dhe të rriturve.
Tek fëmijët, celiaakia zakonisht manifestohet me diarre kronike, dhimbje barku, ngecje në rritje dhe humbje të peshës trupore.
Tek të rriturit, simptomat shpesh janë më të fshehta dhe përfshijnë fryrje barku, gazra, lodhje, anemi nga mungesa e hekurit, humbje oreksi, dhimbje kockash, skuqje të lëkurës (dermatitis herpetiformis), madje edhe ndryshime të humorit ose depresion, raporton Harvard Health.
Për shkak të këtij spektri të gjerë simptomash, celiakia shpesh diagnostikohet gabimisht si sindroma e zorrës së irrituar, intoleranca ndaj laktozës ose sindroma e lodhjes kronike.
Diagnoza dhe trajtimi
Celiakia diagnostikohet përmes një kombinimi testesh:
Testet e gjakut, të cilat matin antitrupat specifikë (p.sh. anti-tTG dhe anti-EMA).
Biopsia e zorrës së hollë, që verifikon shkallën e dëmtimit të mukozës.
Sipas Mayo Clinic, është e rëndësishme që testet të kryhen gjatë konsumimit normal të glutenit, sepse heqja e tij nga dieta para analizave mund të shkaktojë rezultate false-negative.
I vetmi trajtim i provuar deri më tani është dieta pa gluten për gjithë jetën. Kjo nënkupton eliminimin e plotë të glutenit nga ushqimi i përditshëm, madje edhe në gjurmë shumë të vogla. Sipas ekspertëve të Celiac Disease Foundation, ndjekja strikte e dietës pa gluten lejon shërimin gradual të mukozës së zorrës dhe rikthimin e funksionit normal të saj.
Rekomandohet gjithashtu ndjekja e rregullt me gastroenterolog dhe nutricionist, sidomos në vitet e para pas diagnozës, për të monitoruar rikuperimin dhe për të shmangur mungesat ushqyese.
Ushqyerja në rast celiakie
Dieta pa gluten nënkupton shmangien e të gjitha ushqimeve që përmbajnë grurë, elb, thekër dhe derivatet e tyre. Në vend të tyre, njerëzit me celiaki mund të konsumojnë pa kufizim:
oriz
misër
patate
hikërror
meli
kinoa
tërshërë pa gluten (të certifikuar si “gluten-free”)
Duhet treguar kujdes edhe për glutenin e fshehur, i cili shpesh gjendet në ushqime të përpunuara, salca, produkte të mishit të tharë, madje edhe në disa medikamente dhe suplemente ushqimore.
Celiakia është një sëmundje serioze, por e menaxhueshme, për sa kohë që diagnostikohet në kohë dhe ndiqet me përpikëri një dietë pa gluten. Me kujdesin e duhur mjekësor dhe ushqimor, personat me celiaki mund të kenë një jetë krejtësisht normale dhe të shëndetshme.
Siç raporton Mayo Clinic dhe Celiac Disease Foundation, trajtimi i duhur parandalon komplikime afatgjata si osteoporoza, infertiliteti dhe disa forma të kancerit që mund të shfaqen nëse sëmundja mbetet e patrajtuar.