Kur pushteti përballet me pasqyrën e vet
Ka çaste kur një fotografi vlen më shumë se një mijë deklarata politike. Pamja e studentit të historisë në protestën e Tiranës, më 13 tetor, mund të jetë një prej tyre.
Ai studionte historinë. Tani ka gjasa të bëhet pjesë e saj. Jo për atë që ka lexuar në libra, por për atë që përjetoi në rrugë.
I riu Klevin Meta që ka zgjedhur të studiojë shkencat juridike, me dëshirën që të kuptojë përplasjet e pushtetit me shoqërinë dhe të hulumtojë rrugët nëpër të cilat kalojnë popujt drejt lirisë, gjendet papritur përballë një realiteti që nuk lexohet më në libra. E drejta e as historia nuk janë më objekt studimi. Ajo bëhet përvojë e drejtpërdrejtë.
Në ato çaste, fytyra e një studenti mund të shndërrohet në fytyrën e një brezi: të një rinie që kërkon të dëgjohet, të marrë pjesë në përcaktimin e së ardhmes së vet dhe të mos trajtohet si spektatore e vendimeve që e prekin.
Por një fotografi nuk është vetëm ajo që shfaq në sipërfaqe. Ajo do të duhej të ishte vet pyetja se nga po shkon Shqipëria jonë që na detyron t’ia shtrojmë vetes.
Çfarë ndodh kur institucionet, të ngritura për t’i shërbyer qytetarit, gjenden përballë qytetarit që proteston? Ku përfundon detyrimi për të ruajtur rendin publik dhe ku fillon përgjegjësia për të respektuar të drejtën e protestës? Dhe çfarë mesazhi merr një brez kur zëri i tij përplaset me forcën e shtetit?
Skenat dramatike ishin vet ironia e pushtetit: ai mund të përpiqet ta kontrollojë hapësirën publike, por nuk mund ta kontrollojë domethënien që një imazh fiton në ndërgjegjen kolektive.
Një student që del në rrugë nuk është domosdoshmërisht hero. As çdo protestë nuk mund të jetë e drejtë në çdo veprim të saj. Por kur rinia del për të kërkuar llogari, pushteti ka një detyrim demokratik: të dëgjojë, të japë përgjigje dhe të garantojë ushtrimin e së drejtës së protestës.
Nëse protesta degjeneron në dhunë, përgjegjësia për veprimet konkrete duhet të përcaktohet mbi bazën e fakteve. Por asnjë gur i hedhur nuk mund të përdoret si alibi për të relativizuar të drejtën e protestës; po aq sa asnjë uniformë nuk mund të ketë imunitet ndaj përgjegjësisë për përdorimin e paligjshëm të forcës.
Problemi i një pushteti nuk fillon kur protestuesit ngrenë zërin. Fillon kur pushteti nuk ka më përgjigje bindëse për pyetjet e tyre.
Kryeministri i Shqipërisë politike, Edi Rama, mund ta kalojë mbrëmjen e djeshme duke e lënë pas me deklarata, akuza apo përpjekje për ta zhvendosur debatin te dhuna e rrugës. Por pyetja politike që kërkon po ashtu përgjegje politike mbetet: pse ky brez i të rinjëve shqiptarë që duhej të ndërtonte të ardhmen e vet dhe ta shpjente tutje prosperimin e Atdheut ndien nevojën të dalë në rrugë për ta kërkuar atë?
Kjo nuk e paragjykon përgjigjen. E bën atë të domosdoshme.
Dhe këtu qëndron pesha e fotografisë: nëse ajo bëhet simbol, nuk do të jetë thjesht për fytyrën e një studenti, por për përplasjen mes një rinie që kërkon të ardhmen dhe një pushteti që duhet të dëshmojë se di ta dëgjojë.
Pamjet e Tiranës mbrëmë, me theks kjo në këtë foto, ngrenë një pyetje që shkon përtej një proteste studentore: ku përfundon detyra e policisë ndaj shtetit dhe ku fillon përgjegjësia e saj ndaj qytetarit?
Policia nuk është pronë e kryeministrit, as instrument personal i pushtetit. Ajo është institucion publik, i financuar nga qytetarët dhe i detyruar t’u shërbejë atyre, duke mbrojtur jetën, dinjitetin, lirinë dhe rendin kushtetues.
Kur një polic e harron këtë parim, uniforma pushon së qeni simbol i autoritetit legjitim dhe rrezikon të shndërrohet në mburojë të arbitraritetit.
Pamjet e dhunës në rrugët e Tiranës nuk duhen gjykuar vetëm nga këndi i rendit publik. Ato kërkojnë të shqyrtohet edhe sjellja e forcave të rendit, proporcionaliteti i ndërhyrjes dhe përgjegjësia individuale e kujtdo që mund të ketë shkelur ligjin.
Asnjë protestues nuk është mbi ligjin. Por asnjë polic nuk është mbi të.
Një shtet nuk mbrohet duke i kthyer institucionet e veta kundër qytetarëve. Një shtet dobësohet kur uniforma përdoret për të frikësuar ata që kërkojnë llogari.
Shqipëria nuk ka nevojë për policë që identifikojnë interesin e shtetit me interesin e radhës të pushtetit. Ka nevojë për profesionistë që dinë të zbatojnë ligjin edhe kur përballë kanë kundërshtarët e qeverisë, studentët apo qytetarët më kritikë.
Prandaj, në vend të përgjithësimeve për të gjithë policinë, përgjegjësia duhet të jetë konkrete: kush urdhëroi, kush veproi, a ishte forca proporcionale dhe a do të ketë hetim të paanshëm?
Sepse përgjegjësia nuk mund të fshihet as pas uniformës, as pas urdhrit dhe as pas justifikimit se po ruhej rendi.
Policia duhet të jetë mburojë e qytetarit, jo shpatë e pushtetit. Kur kjo marrëdhënie përmbyset, nuk vihet në provë vetëm policia. Vihet në provë vetë demokracia.
Studenti i historisë mund të jetë bërë fotografia e ditës. Por gjykimin e vërtetë nuk do ta japë fotografia. Do ta japë historia.
Sepse pushtetet kalojnë. Imazhet mbeten. Dhe pyetjet pa përgjigje kanë zakonin e keq të rikthehen.ISHGJ