Njëmbëdhjetë vende anëtare të Bashkimit Evropian kërkojnë që të shqyrtohet mundësia që vendimet në politikën e jashtme të merreshin me shumicë të kualifikuar në vend të unanimietit, me qëllim që të tejkalohen vetot “penguese” që në vitet e fundit bllokojnë veprimet e BE-së.
Austria, Danimarka, Belgjika, Finlanda, Franca, Gjermania, Luksemburgu, Holanda, Rumania, Spanja dhe Suedia kanë nënshkruar një letër të përbashkët drejtuar Përfaqësueses së Lartë të BE-së për Politikën e Jashtme, Kaja Kallas, njofton “Euronews”.
“Kultura e konsensusit në Union është një burim i rëndësishëm i legitimimit të saj. Prandaj ne vazhdojmë të synojmë konsensusin sa herë që është e mundur”, thuhet në letër.
“Por ne duhet gjithashtu të sigurojmë që kjo kulturë e konsensusit të nxisë veprim të përbashkët, në vend që ta pengojë atë – përndryshe do të kemi legitimim, por jo fuqi”, paralajmërojnë vendet.
Gjermania, vendi më i madh anëtar i BE-së, është ndër mbështetësit kryesorë të reformës së mënyrës se si Unioni merr vendime në politikën e jashtme.
“Veprimi i jashtëm i Unionit përballet me një mjedis të ndryshuar thelbësisht, i shënuar nga konkurrenca strategjike, rritja e paqëndrueshmërisë dhe përpjekjet për të minuar rendin ndërkombëtar të bazuar në rregulla”, thuhet në dokumentin, i cili u dërgua edhe vendeve që nuk e nënshkruan.
Autorët theksojnë se aftësia e BE-së për të mbrojtur vlerat dhe interesat e saj varet nga mundësia për të përdorur shpejt dhe me efikasitet peshën e saj të përbashkët politike, ekonomike dhe diplomatike.
Aktualisht, vendimet në politikën e jashtme të BE-së merren me unanimiet, që do të thotë se vetëm një vend mund të bllokojë 26 të tjerët.
Situata të ngjashme janë shfaqur disa herë gjatë 16-vjeçarit të qeverisjes së ish-kryeministrit hungarez Viktor Orban. Para se të humbiste pushtetin në prill, ai rregullisht përdorte të drejtën e vetos për të nxjerrë lëshime dhe për të imponuar interesat e tij.
Në fillim të këtij viti Orban shkaktoi një krizë të paprecedentë pasi bllokoi papritur një kredi prej 90 miliardë eurosh për Ukrainën, e cila ishte dakorduar më parë nga udhëheqësit evropianë. Vendimi i tij ishte i lidhur me një mosmarrëveshje të veçantë me Kievin rreth naftësjellësit “Druzhba”.
Bazuar në përvojën e viteve të qeverisjes së Orbanit, 11 vendet propozojnë pesë parime për përmirësimin e politikës së përbashkët të jashtme të BE-së:
1. Respektimi i parimeve të bashkëpunimit lojal dhe solidaritetit të ndërsjellë;
2. Përdorim më i gjerë i abstenimit konstruktiv në vend të vetos;
3. Shmangia e lidhjes së vendimeve të politikës së jashtme me çështje që nuk kanë lidhje thelbësore me to;
4. Shqyrtimi i mundësive të parashikuara në traktatet evropiane për kalimin nga unanimieti në shumicën e kualifikuar;
5. Të tregohen “arsye jetike të arsyetuara” kur kundërshtohet një ndryshim i tillë.
“Korniza ligjore për të pesë parimet ekziston tashmë. Varet vetëm nga ne nëse do t’i zbatojmë dhe kështu do ta çojmë përpara politikën tonë të jashtme”, thuhet nga nënshkruesit e letrës.
Mundësia e aktivizimit të ashtuquajturës “klauzolë e urës” sipas nenit 31, e cila lejon kalimin nga unanimieti në shumicën e kualifikuar, ka qenë prej kohësh objekt debatesh në Bruksel. Tema fitoi aktualitet të veçantë pas fillimit të luftës ruse kundër Ukrainës.
Ndryshimi mund të zbatohej në raste të veçanta, në vend që të futet menjëherë për të gjitha vendimet në politikën e jashtme.
Mbështetësit mendojnë se kjo do të përshpejtonte procesin e marrjes së vendimeve dhe do të parandalonte vetot e panevojshme. Kundërshtarët paralajmërojnë se kjo mund të dobësojë legitimimin demokratik. Vendet më të vogla anëtare e shohin të drejtën e vetos si garancinë e fundit për mbrojtjen e pozicioneve dhe interesave të tyre ndaj shteteve më të mëdha.
Pengesa kryesore është se vetë kalimi në shumicën e kualifikuar kërkon miratim unanim. Kështu, vendet që duan të mbajnë të drejtën e vetos mund të bllokojnë kufizimin e saj. Në letrën e përbashkët kërkohet “konsultim thelbësor” kur shfaqet një mosmarrëveshje, me qëllim që të arrihet kompromis.
Iniciativa për ndryshimin e mekanizmit të marrjes së vendimeve në politikën e jashtme të BE-së fitoi vrull shtesë pas humbjes së pushtetin të Orbanit. Disa përfaqësues evropianë e shohin momentin e tanishëm si një mundësi për reformë, e cila mund të humbet nëse politikanja e fortë euroskeptike Marine Le Pen fiton zgjedhjet presidenciale në Francë vitin e ardhshëm.
Gjermania dhe Franca kanë propozuar gjithashtu një plan për forçimin e rolit të Kaja Kallas, i cili njëkohësisht do ta vendoste atë nën drejtimin e drejtpërdrejtë të Presidentes së Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen.