Pikërisht tetë vjet më parë, në fshatin e vogël Nivici (Psarades) në bregun e liqenit të Prespës, Shkupi dhe Athina hodhën nënshkrimet mbi një marrëveshje historike që i dha fund një mosmarrëveshjeje diplomatike 28-vjeçare. Sot, ky përvjetor e gjen rajonin në një realitet të ri gjeopolitik, ku fryma e marrëveshjes përballet me sfidat e ndryshimeve politike në të dyja anët e kufirit, përcjell INA.
Marrëveshja e Prespës, e nënshkruar më 17 qershor 2018 nga ministrat e jashtëm të asaj kohe, Nikolla Dimitrov dhe Nikos Koxias, në prani të kryeministrave Zoran Zaev dhe Aleksis Cipras, mbylli një nga kapitujt më kompleksë të diplomacisë ballkanike. Nën dritën e dëshmitarëve ndërkombëtarë – ndërmjetësit të OKB-së Methju Nimic, komisionerit të BE-së Johanes Han dhe shefes së diplomacisë evropiane Federika Mogerini – Republika e Maqedonisë pranoi të ndryshonte emrin kushtetues në “Republika e Maqedonisë së Veriut”.
Në këmbim, Greqia hoqi veton e saj të gjatë, duke i hapur rrugën Shkupit drejt integrimit euroatlantik. Tetë muaj më vonë, pas ratifikimeve të stuhishme në të dy parlamentet, dokumenti hyri zyrtarisht në fuqi më 12 shkurt 2019, duke saktësuar emrin e ri, shtetësinë (maqedonase/shtetas i Republikës së Maqedonisë së Veriut) dhe gjuhën maqedonase.
NATO po, BE ende në pritje
Ndonëse marrëveshja u cilësua si një triumf i diplomacisë që e bëri vendin anëtarin e 30-të të NATO-s, premtimi i madh për integrimin e plotë në Bashkimin Evropian mbetet ende i paplotësuar. Emri, i cili për dekada u konsiderua si pengesa kryesore, nuk doli të ishte barriera e vetme në rrugëtimin e Shkupit drejt Brukselit.
Rruga deri te nënshkrimi nuk ishte e lehtë. Bisedimet intensive të fundit të vitit 2017 erdhën pas një ngërçi thuajse trevjeçar. Procesi u përcoll edhe me një referendum më 30 shtator 2018 në Maqedoninë e Veriut, ku pyetjes për anëtarësim me pranimin e marrëveshjes iu përgjigjën “pro” 91.47% e votuesve, por për shkak të një pjesëmarrjeje të ulët prej vetëm 36.91%, vendimi plebishitar ligjërisht nuk u miratua. Megjithatë, procesi vijoi përmes rrugës parlamentare.
Asimetria në zbatim: Çfarë u bë dhe çfarë ngeci?
Tetë vjet më pas, bilanci i zbatimit tregon një asimetri të dukshme midis dy palëve:
Shkupi ka përmbushur pothuajse të gjitha detyrimet e rënda: ndryshoi Kushtetutën, dokumentet personale (pasaportat), targat e automjeteve dhe emrat e të gjitha institucioneve shtetërore, përfshirë disa që ende nuk janë ndryshuar.
Athina shfaq vonesa në detyrimet e saj. Tre memorandumet e bashkëpunimit të nënshkruara që në vitin 2019 ende nuk janë ratifikuar në Parlamentin grek.
Gjithashtu, Këshilli i Bashkëpunimit të Nivelit të Lartë – i cili sipas traktatit duhet të mblidhet të paktën një herë në vit nën udhëheqjen e kryeministrave – ka dështuar të mbajë seancën e dytë. E para dhe e vetmja u zhvillua në Shkup në prill të vitit 2019, ndërsa radha e Greqisë për të pritur takimin e radhës ka mbetur e ngrirë.
Diplomacia në epokën e liderëve të rinj
Marrëdhëniet dypalëshe njohën një epokë normalizimi të paprecedent menjëherë pas marrëveshjes. Në tetor të vitit 2021, Stevo Pendarovski u bë presidenti i parë nga Shkupi që vizitoi zyrtarisht Athinën me nderime të larta shtetërore, pas vizitës historike të Ciprasit në Shkup në vitin 2019.
Megjithatë, dinamika aktuale politike ka sjellë një ftohje relative në nivelet më të larta. Në Greqi, qeveria e Demokracisë së Re, ndonëse si opozitë e kishte kundërshtuar marrëveshjen si “të dëmshme”, ka deklaruar se është e detyruar ta respektojë atë mbi parimin e vazhdimësisë së shtetit.
Nga ana tjetër, ndryshimi i pushtetit dy vite më parë në Shkup e riktheu dosjen e Prespës në qendër të vëmendjes, me mesazhe të prera nga Athina për respektim të plotë të saj. Megjithatë, autoritetet e reja në Shkup kanë respektuar deri tani me përpikmëri emrin e ri kushtetues, edhe pse në fushatë pati zëra se do të ketë rishqyrtime.
Ndonëse komunikimi në nivel ministror vazhdon, kryeministrat aktualë, Hristijan Mickoski dhe Kiriakos Micotakis, ende nuk kanë zhvilluar një takim dypalësh.