Shkruan: Dr. Sc. Imrane Morina
Më 13 gusht 2001 u nënshkrua Marrëveshja Kornizë e Ohrit, pas konfliktit të armatosur të vitit 2001. Ajo shënoi një pikë kthese në historinë politike dhe institucionale të Maqedonisë së atëhershme, sepse për herë të parë u krijua një kornizë e qartë për rregullimin e marrëdhënieve ndëretnike dhe për garantimin e pjesëmarrjes së komuniteteve në jetën publike.
Për shqiptarët, Ohri nuk ishte thjesht një marrëveshje për përfundimin e armiqësive. Ai ishte fillimi i një transformimi të pozitës së tyre brenda shtetit.
Marrëveshja përbëhej nga një pjesë politike dhe tri anekse: Aneksi A për ndryshimet kushtetuese, Aneksi B për ndryshimet legjislative dhe Aneksi C për zbatimin dhe ndërtimin e besimit. Kjo strukturë tregon qartë se Ohri nuk ishte vetëm një marrëveshje politike, por një proces që kërkonte ndryshime në Kushtetutë, në ligje dhe në praktikën institucionale.
Thelbi i saj ishte i qartë: shteti do të mbetej unitar dhe integriteti territorial do të ruhej, por mënyra e funksionimit të tij duhej të reflektonte karakterin multietnik të shoqërisë.
Për shqiptarët kjo nënkuptonte disa ndryshime thelbësore: përfaqësim të drejtë dhe adekuat në institucionet publike, avancimin e përdorimit të gjuhës shqipe, decentralizimin, pjesëmarrjen në vendimmarrje dhe mekanizma të mbrojtjes së komuniteteve në çështje me rëndësi të veçantë.
Në këtë kuptim, Ohri ndryshoi marrëdhënien e shqiptarëve me shtetin.
Në vitet që pasuan, këto parime filluan të përkthehen në institucione, ligje dhe mekanizma konkretë. Shqiptarët u bënë pjesë gjithnjë e më e rëndësishme e administratës, institucioneve të sigurisë, pushtetit lokal dhe qendror. Gjuha shqipe fitoi një hapësirë shumë më të madhe institucionale, ndërsa decentralizimi krijoi mundësi të reja për ushtrimin e pushtetit në nivel lokal.
Por 25 vjet janë një periudhë e mjaftueshme për të bërë një pyetje tjetër:
A duhet që të drejtat e dala nga Ohri të vazhdojnë të mbështeten kryesisht në mekanizma politikë dhe administrativë, apo duhet të kalojnë në një fazë më të konsoliduar juridike dhe institucionale?
Kjo pyetje është veçanërisht e rëndësishme sot.
Në periudhën e kaluar, një pjesë e parimit të përfaqësimit të drejtë dhe adekuat u operacionalizua përmes mekanizmave administrativë, ndër të cilët edhe Balancer-i. Ai shërbeu për të orientuar përfaqësimin e komuniteteve në administratën publike.
Por një mekanizëm administrativ, sado i dobishëm të jetë, nuk duhet të jetë zëvendësim afatgjatë për një zgjidhje të qartë ligjore.
Pikërisht këtu qëndron një nga ndryshimet e rëndësishme të fazës së re në të cilën punojmë: kalimi nga mekanizmat e krijuar për të garantuar një parim te përpjekja për ta rregulluar atë parim përmes një kuadri të qartë ligjor.
Kjo duhet parë me seriozitet dhe jo vetëm përmes prizmit partiak.
Një ligj i mirë duhet të garantojë atë që synonte Ohri, por njëkohësisht duhet të krijojë standarde të qarta, transparente dhe të qëndrueshme. Përfaqësimi i drejtë nuk duhet të përkthehet vetëm në numër, por duhet të ndërthuret me profesionalizmin, kompetencën dhe meritokracinë.
Sepse edhe këtu ka evoluar vetë kuptimi i barazisë.
Në vitin 2001, pyetja kryesore ishte nëse shqiptarët do të ishin realisht pjesë e institucioneve të shtetit.
Sot pyetja duhet të jetë më e avancuar:
A janë shqiptarët pjesë e institucioneve në mënyrë të barabartë, profesionale dhe me mundësi reale për të ndikuar në vendimmarrje?
Ky është ndryshimi ndërmjet përfaqësimit dhe fuqizimit institucional.
Dhe kjo është arsyeja pse Marrëveshja e Ohrit nuk duhet të trajtohet si një dokument i përfunduar i vitit 2001.
Ajo duhet të shihet si një proces që ka kaluar nëpër disa faza: nga përfundimi i konfliktit të armatosur, te garantimi i të drejtave, nga garantimi i të drejtave te përfaqësimi institucional dhe, sot, drejt konsolidimit të këtyre të drejtave në institucione dhe në kuadrin juridik.
Për shqiptarët, sfida e re nuk është vetëm të mbrojnë atë që është arritur.
Është të sigurohen që ajo që është arritur të mos varet nga vullneti i një partie politike, nga një qeveri e caktuar apo nga një mekanizëm administrativ.
Barazia duhet të jetë standard institucional, jo koncesion politik.
Kjo, në thelb, është ajo që duhet të nënkuptojë faza e re e Marrëveshjes së Ohrit.
Pas 25 vitesh, suksesi i saj nuk duhet të matet vetëm me sa shqiptarë janë në institucione, por me atë se sa të barabartë, sa të fuqishëm institucionalisht dhe sa të mbrojtur juridikisht janë ata si qytetarë të këtij shteti.
Dhe pikërisht këtu qëndron edhe përgjegjësia e politikës shqiptare sot: të mos e përdorim më Ohrin vetëm si trashëgimi politike të së kaluarës, por ta çojmë atë drejt një standardi më të lartë të demokracisë, meritokracisë dhe barazisë reale.