Halim Hyda
Filozofia politike si pasqyrë e barazisë qytetare
Diskriminimi në arsim nuk fillon gjithmonë në klasë. Shpesh, ai nis shumë më lart: në mënyrën se si shteti e koncepton qytetarin dhe në gjuhën me të cilën institucionet u drejtohen komuniteteve që përbëjnë shoqërinë. Kur një përfaqësues i lartë shtetëror e përkufizon një komunitet të madh qytetar vetëm përmes nocionit „pakicë“, çështja nuk mbetet më thjesht terminologjike. Ajo shndërrohet në çështje të filozofisë së shtetit, të barazisë kushtetuese dhe të marrëdhënies ndërmjet institucioneve dhe qytetarëve.Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut përbëjnë një pjesë të rëndësishme të popullsisë së vendit. Në një hapësirë të gjerë territoriale, nga Kumanova deri në Strugë, shqiptarët përbëjnë shumicë në një numër të konsiderueshëm komunash nuk mund të jetë përgjigje e mjaftueshme për një shoqëri që pretendon të ndërtojë demokraci, barazi dhe integrim evropian.
Një shtet modern nuk duhet ta masë dinjitetin e qytetarit me kalkulatorin e statistikës.Përqindja mund të tregojë sa njerëz përbëjnë një komunitet; ajo nuk tregon sa vlen një qytetar.Ky është dallimi themelor që shpesh harrohet në debatet politike: numri mund të përshkruajë një realitet demografik, por nuk mund të përcaktojë dinjitetin, të drejtat dhe statusin qytetar të individit.
Në një shtet demokratik, shumica nuk duhet ta ketë privilegjin e identitetit, ndërsa pjesa tjetër vetëm të drejtën e ekzistencës. Barazia nuk nënkupton që të gjithë janë të njëjtë në numër; ajo nënkupton se të gjithë janë të barabartë në dinjitet, në të drejta dhe në mundësinë për ta ndërtuar të ardhmen e përbashkët.
Nëse një fëmijë shqiptar hyn në sistemin arsimor me ndjenjën se gjuha, historia dhe kultura e tij janë të dorës së dytë, dëmi nuk është vetëm pedagogjik. Ai është njëkohësisht psikologjik, kulturor dhe qytetar. Fëmija mëson jo vetëm nga ajo që shkruhet në tekst, por edhe nga ajo që mungon në të. Ai kupton jo vetëm nga fjalët e mësuesit, por edhe nga heshtjet e sistemit.
Nëse shteti dëshiron qytetarë besnikë ndaj institucioneve të tij, duhet t’u dëshmojë atyre se institucionet janë po aq besnike ndaj dinjitetit dhe të drejtave të tyre.
Diskriminimi në arsim mund të fillojë pikërisht në nivelin institucional, kur një ministër ose një zyrtar i lartë e përdor gjuhën e përqindjeve për ta kufizuar kuptimin e një komuniteti dhe për ta vendosur atë në një pozitë të përhershme dytësore. Një përfaqësues i qeverisë nuk mund të flasë sikur përfaqëson vetëm shumicën etnike. Ai përfaqëson shtetin dhe, për rrjedhojë, të gjithë qytetarët e tij.Krahasimi me disa vende evropiane është domethënës në këtë pikë. Në Zvicër, komunitetet gjuhësore nuk trajtohen vetëm përmes logjikës së numrit. Komuniteti italian, edhe pse më i vogël se ai gjerman, është pjesë e barabartë e strukturës shumëgjuhëshe të shtetit. Në Belgjikë, komuniteti frankofon nuk përkufizohet në jetën publike vetëm përmes përqindjes së tij, por si pjesë përbërëse e shtetit.
Këto modele nuk mund të kopjohen mekanikisht, sepse çdo vend ka historinë dhe rendin e vet kushtetues. Megjithatë, prej tyre mund të mësojmë një parim themelor: madhësia numerike nuk duhet të përcaktojë dinjitetin politik, kulturor dhe qytetar të një komuniteti.
Evropianizimi i një shoqërie nuk fillon me sloganin „duam në Evropë“. Ai fillon në momentin kur shteti e sheh qytetarin si qytetar të barabartë dhe jo si përqindje elektorale, statistikë demografike apo rezervuar votash.
Prandaj, kur përfaqësues të institucioneve shtetërore përdorin gjuhën e përqindjeve për ta kufizuar kuptimin e barazisë, ata duhet të kujtohen se detyra e tyre nuk është të mbrojnë interesin e një shumice politike ose etnike, por të përfaqësojnë shtetin dhe të gjithë qytetarët e tij.
Një shtet nuk bëhet demokratik vetëm sepse zhvillon zgjedhje. Ai bëhet demokratik kur qytetari e ndien barazinë e tij në shkollë, në universitet, në administratë, në gjykatë, në spital dhe në çdo institucion tjetër publik.
Nëse barazia mbetet vetëm një formulë kushtetuese, ndërsa në jetën e përditshme qytetari vazhdon të përballet me dallime të institucionalizuara, atëherë krijohet një kontradiktë midis shtetit të shkruar në letër dhe shtetit që përjetohet në realitet.
Një politikë shqiptare e pjekur nuk duhet të mbetet peng i përqindjeve, por të luftojë për një rend politik ku përkatësia kombëtare të mos përdoret as si arsye për diskriminim, as si instrument për manipulim. Ajo duhet të kërkojë jo një epërsi të re, por një barazi të vërtetë; jo zëvendësimin e një privilegji me një tjetër, por çmontimin e vetë logjikës së privilegjeve.
Në fund të fundit, një shtet i sigurt në identitetin e vet nuk ka frikë nga identitetet e qytetarëve të tij. Përkundrazi, ai e sheh larminë si pasuri dhe barazinë si themel të stabilitetit.
Por arsimi nuk është vetëm pasqyrë e barazisë qytetare. Ai është edhe themeli mbi të cilin ndërtohet mendimi kritik. Një sistem arsimor që nuk i mëson nxënësit të dallojnë faktin nga propaganda, argumentin nga manipulimi dhe të drejtën nga privilegji, prodhon qytetarë të cenueshëm përballë çdo forme të ndikimit politik.
Këtu shfaqet edhe fenomeni i analfabetizmit funksional. Një njeri mund të ketë kryer shkollimin formal, të ketë diploma dhe certifikata, por të mos jetë i aftë ta përdorë dijen në mënyrë të pavarur për ta kuptuar realitetin dhe për të marrë vendime të përgjegjshme.
Analfabetizmi funksional nuk është vetëm mungesë njohurish. Ai është edhe mungesë e aftësisë për të menduar në mënyrë të pavarur. Dhe një qytetar që nuk mendon në mënyrë të pavarur është më i ekspozuar ndaj propagandës, premtimeve të parealizueshme, frikës dhe mekanizmave klientelistë të politikës.
Elitat politike që nuk janë të interesuara për një shoqëri me qytetarë të mirëarsimuar dhe kritikë mund ta shohin arsimin jo si investim kombëtar, por si instrument kontrolli. Një qytetar që pyet, analizon dhe kërkon llogari është më i vështirë për t’u manipuluar. Ndërsa një qytetar që ushqehet vazhdimisht me slogane, ndarje dhe frikë është më i lehtë për t’u orientuar sipas interesave të momentit.
Për më shumë se dy dekada, politika shqiptare në Maqedoninë e Veriut ka qenë shpesh e mbërthyer në një rreth vicioz: sa herë që dështimet ekonomike, sociale, arsimore ose shëndetësore bëheshin të dukshme, debati politik zhvendosej drejt çështjeve të mëdha identitare ose gjeopolitike.
Çështjet kombëtare dhe integrimi euroatlantik janë të rëndësishme. Por ato nuk mund të përdoren si perde për të fshehur dështimet e qeverisjes së përditshme.
Evropa nuk është vetëm një destinacion politik. Ajo është, para së gjithash, një standard i funksionimit të institucioneve, i sundimit të ligjit, i meritokracisë, i arsimit cilësor, i përgjegjësisë publike dhe i dinjitetit njerëzor.
Nëse qytetari përballet me institucione të dobëta, shërbime publike joefikase, mungesë meritokracie dhe një sistem ku lidhja partiake shpesh vlen më shumë se profesionalizmi, atëherë retorika për standardet evropiane humbet kuptimin e saj.
Në këtë kontekst duhet parë edhe roli i partive shqiptare që kanë qenë pjesë e pushtetit dhe e vendimmarrjes. Kritika ndaj tyre nuk duhet të shihet si sulm ndaj një subjekti politik, por si pjesë e debatit demokratik mbi përgjegjësinë e forcave që kanë pasur mundësi reale për të ndikuar në jetën e qytetarëve.
Një çështje tjetër që nuk mund të anashkalohet është përgjegjësia e vetë institucioneve ndaj personave që mbajnë poste publike. Rasti i drejtorit të Agjencisë për Realizimin e të Drejtave të Komuniteteve, Dalibor Kitanović, e ka rikthyer këtë çështje në qendër të debatit publik.
Në fund të gushtit dhe në fillim të shtatorit 2026 u raportua gjerësisht për një publikim të tij në rrjetet sociale që glorifikonte Ratko Mladićin. Më pas, Kitanović e fshiu publikimin dhe kërkoi falje, ndërsa deklaroi se nuk do të jepte dorëheqje. Qeveria kishte kërkuar që ai ta tërhiqte qëndrimin ose të largohej nga funksioni, ndërsa më pas u deklarua se nuk kishte bazë për shkarkimin e tij.
Ky rast nuk mund të trajtohet thjesht si një mendim privat i një individi. Kur një person mban një detyrë publike, sidomos në një institucion që lidhet drejtpërdrejt me të drejtat e komuniteteve, fjalët dhe veprimet e tij marrin një peshë tjetër. Ato lidhen me përgjegjësinë institucionale, me besimin e qytetarëve dhe me respektin ndaj viktimave të krimeve të luftës.
Ratko Mladić nuk është thjesht një figurë historike rreth së cilës mund të ketë pikëpamje të ndryshme. Ai është dënuar për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe shkelje të ligjeve dhe zakoneve të luftës dhe është dënuar me burgim të përjetshëm.
Prandaj, glorifikimi i një figure të tillë nga një zyrtar publik nuk mund të trajtohet si një çështje e zakonshme e debatit politik.
Në një shtet demokratik, posti publik nuk është pronë personale dhe as mburojë ndaj përgjegjësisë. Ai është besim i qytetarëve.
Prandaj, kur një zyrtar i lartë shfaq qëndrime që cenojnë ndjenjën e drejtësisë, dinjitetin e viktimave ose besimin e komuniteteve te institucionet, duhet të ekzistojnë mekanizma të qartë institucionalë për verifikimin e përgjegjësisë dhe, kur konstatohen shkelje, edhe për marrjen e masave përkatëse.
Heshtja institucionale në raste të tilla nuk është neutrale. Ajo krijon përshtypjen se standardet ndryshojnë në varësi të personit, pozitës ose përkatësisë politike.
Një shtet serioz nuk mund të kërkojë respekt për institucionet duke toleruar standarde të dyfishta brenda tyre. Ato financohen nga qytetarët dhe ekzistojnë për t’u shërbyer qytetarëve.
Prandaj, qytetari ka të drejtë të kërkojë jo vetëm shërbime publike, por edhe dinjitet, përgjegjësi dhe barazi nga ata që ushtrojnë pushtetin në emër të tij.
Sipas Regjistrimit të Popullsisë të vitit 2021, 32,17 për qind e popullsisë rezidente të Maqedonisë së Veriut është deklaruar myslimane. Por, edhe pa hyrë në garën e përqindjeve fetare, parimi demokratik mbetet i njëjtë: asnjë qytetar nuk duhet të ndihet se kontributi i tij ndaj shtetit, përfshirë pagesën e tatimeve dhe detyrimeve të tjera publike, vlen më pak për shkak të përkatësisë së tij fetare ose etnike.
Kjo është arsyeja pse një institucion që pretendon të mbrojë të drejtat e komuniteteve duhet të jetë veçanërisht i kujdesshëm në mënyrën se si sillet ndaj kujtesës historike, viktimave dhe ndjeshmërive të komuniteteve.
Për vite me radhë, çdo kritikë ndaj mënyrës së bashkëqeverisjes me partitë maqedonase është interpretuar nga aktorë të ndryshëm si rrezik për stabilitetin, si qëndrim kundër integrimit evropian ose si mosbesnikëri ndaj interesave strategjike të vendit. Një demokraci e shëndoshë, megjithatë, nuk mund të ndërtohet mbi frikën nga kritika.
Në këtë kontekst duhet parë edhe debati për statusin gjuhësor dhe identitar të shqiptarëve. Çështjet që lidhen me gjuhën dhe identitetin e një komuniteti nuk duhet të reduktohen në një formulë numerike, siç është pragu prej 20 përqindësh, sikur të ishin vetëm çështje statistikore.
Gjuha nuk është thjesht përqindje.
Gjuha shqipe është kujtesë, kulturë, identitet dhe mënyra përmes së cilës një komunitet komunikon me institucionet dhe me shtetin në përgjithësi.
Prandaj, debati për të drejtat gjuhësore duhet të zhvillohet mbi bazën e parimeve demokratike, të barazisë qytetare dhe të respektimit të realitetit shoqëror, jo vetëm përmes një formule politike të momentit.
Në të njëjtën kohë, mbrojtja e identitetit nuk duhet të shndërrohet në instrument të izolimit. Identiteti i fortë nuk ka frikë nga bashkëpunimi. Përkundrazi, një shoqëri që e njeh dhe e respekton veten është më e aftë të bashkëpunojë me të tjerët.
Këtu duhet të fillojë ndryshimi: një politikë e re shqiptare dhe një elitë e re politike nuk mund të ndërtohen mbi parullat e vjetra dhe mbi paaftësinë për të menduar në mënyrë kritike. Ndryshimi duhet të nisë jo nga mohimi i identitetit, por as nga instrumentalizimi i tij.
Problemi më i madh nuk është vetëm ekzistenca e elitave të vjetra politike. Problemi është krijimi i një kulture politike ku individi mësohet të besojë më shumë te lideri sesa te institucioni, më shumë te partia sesa te ligji dhe më shumë te lojaliteti sesa te profesionalizmi.
Një sistem i tillë, nëse zgjat gjatë, prodhon një paradoks të dhimbshëm: shoqëria mund të ketë gjithnjë e më shumë njerëz me diploma, por gjithnjë e më pak njerëz të gatshëm të mendojnë në mënyrë të pavarur.Kjo është arsyeja pse brezi i ri intelektual duhet ta refuzojë rolin e dekorit politik.
Universiteti nuk duhet të jetë vetëm vendi ku merret diploma; ai duhet të jetë vendi ku lind mendimi kritik. Intelektuali nuk duhet të jetë zëdhënës i pushtetit, por ndërgjegje e shoqërisë. Politikani i ri nuk duhet të hyjë në politikë për të kërkuar privilegje, por për të marrë përgjegjësi.
Ndryshimi i vërtetë fillon atëherë kur politika pushon së qeni profesion privilegjesh dhe bëhet shërbim publik.
Prandaj, misioni i elitës së re intelektuale nuk duhet të jetë përkthimi i dëshirave të liderëve politikë, por artikulimi i nevojave të shoqërisë. Ajo duhet të ketë guximin ta thotë të vërtetën edhe kur e vërteta është e pakëndshme për pushtetin, opozitën, partinë ose vetë opinionin publik.
Një shoqëri e lirë nuk ka nevojë për njerëz që duartrokasin në kor. Ajo ka nevojë për njerëz që mendojnë, pyesin, kundërshtojnë dhe propozojnë.
Kush kontrollon mendimin e qytetarit, kontrollon edhe pjesën më të rëndësishme të së ardhmes së një shoqërie. Prandaj, sfida e brezit të ri nuk është thjesht të zërë vendin e brezit të vjetër në skenën politike. Sfida është të ndërtojë një kulturë të re, ku dija të ketë më shumë vlerë se propaganda, profesionalizmi më shumë se servilizmi dhe përgjegjësia më shumë se privilegji.
Dhe vetëm atëherë dinjiteti qytetar do të dalë nga retorika politike dhe do të shndërrohet në realitet të prekshëm në jetën e çdo qytetari.
Kjo është rruga dhe filozofia e Maqedonisë së Veriut: nga shteti i numrave te shteti i qytetarit.